Czas wolny - Nasz Swiat
23
So, wrzesień

Napoletano to nie tylko dialekt, to swoisty sposób na życie, który znamy chociażby z filmów, piosenek, czy tradycyjnych powiedzonek i przysłów.
Czy wiecie, kiedy i do kogo powiedzieć poniższe wyrażenia:

sott a lengua ce sta o mel, chell che chiam, chell te ven -  sotto il melo, quello che chiami quello viene

sì bell, ma nun abball - sei bello ma non sai ballare

t'attig e t'amarigg ma te cunosc'n a Pariggi - ti atteggi e ti metti in mostra, ma a Parigi ti conoscono?

chill, primm se scposan, a chell ca nun sann cucinà e poj a me voglion e merenn - quello prima si sposa quello che non sa cucinare e poi vengono da me a farsi preparare il pranzo

e nnamurat so cumm e piatt, un ne rump e cient n'accatt - innamorati sono come i piatti, ne rompi uno e ne puoi comprare altri cento

Więcej

Agnieszka B. Gorzkowska

 

Wraz z rosnącą tendencją do wzmożonej aktywności kobiet w polityce włoskiej pojawiają się wątpliwości lingwistyczne. Kobiety domagają się nie tylko znaczącej roli w instytucjach społeczno-politycznych na najwyższym szczeblu, ale i wyraźnego rozróżnienia w tytułach zawodowych.
 

I tak oto pierwsze dylematy pojawiają się w prasie włoskiej dotyczące chociażby tytułu „Pani Minister”:

 
fot.liberoquotidiano.it
Il ministro Fornero, la ministra Fornero o magari la ministro Fornero? E ancora: Fornero o la Fornero? (lettura.corriere.it, 3/03/2012)
 
Il Ministro Emma Bonino sarà a Londra il 6 e 7 maggio per partecipare alla Conferenza internazionale sulla Somalia. (agenparl.it, 6/05/2013)
 
Ora dobbiamo chiedere alla Ministra Bonino, che da Commissario europeo ha creato il servizio per gli aiuti umanitari Echo, di trovare il coraggio politico di coordinarsi col Parlamento su questa delicata riforma /…/ (radicali.it, 3/05/2013)
 
Kapya Kyenge,46 anni, per gli amici Dora, sorella di Cécile,la neo ministra all’integrazione./…/ Non la ministro, ma la sorella/…/(ilrestodelcarlino.it, 30/04/2013)
 

Il ministro Kyenge è tornata a Modena per consegnare sei certificati di cittadinanza (gazzettadimodena.geolocal.it, 04/05/2013)

La ministra Kyenge: “Inutile alimentare polemiche inutili”/…/ Esiste una ministra per le Pari Opportunità, bisogna parlare di politiche da realizzare come la ratifica della Convenzione di Istanbul».  /…/ (lastampa.it, 04/05/2013)
 
Według ekspertów dopuszczalne są trzy możliwości:
IL MINISTRO, LA MINISTRA, LA MINISTRO
 
Nikogo już nie dziwią tradycyjne żeńskie formy, takie jak la professoressa, la dottoressa,la studentessa, la scrittrice, la preside, la presidente, la parlamentare, la manager..., to jednak nadal toczą się zagorzałe dyskusje na temat innych oficjalnych tytułów administracji publicznej w rodzaju żeńskim, np. la deputata, la giudice, la vigilessa...
 
A niektóre z nich brzmią wciąż jeszcze bardzo dziwnie i nienaturalnie do tego stopnia, że mogą być odbierane jako zamierzona ironia wobec kobiecych kompetencji: l’avvocata/avvocatessa, l’architetta, la consigliera comunale, la medica, la chirurga, l’arbitra, l’ingegnera, la magistrata, la prefetta, la notaia, la sindaca, l’assessora, la marescialla, itd…

Lingwiści jednak są przekonani, że używanie na co dzień nowych form ma szanse stopniowo je utrwalić na dobre,  zarówno w języku publicznym, jak i potocznym.

Agnieszka Gorzkowska

Nawet turyści nie znający języka włoskiego wiedzą co znaczy pizzeria czycaffetteria...

Jednak zwróćmy uwagę, że końcówka – eria ostatnio staje się nad wyraz „modna” we Włoszech.

Tak więc, chociaż nikogo nie dziwią nazwy typu:  latteria, birreria, cioccolateria, cremeria, spaghetteria, piadineriato jednak już nazwy typu hamburgeria,  czy T-shirteria wzbudzają spore zainteresowanie.

Co ciekawe, na tym schemacie powstają coraz bardziej innowacyjne nazwy sklepów i lokali usługowych:
 
Sklepy z żywnością:
Briocheria
Maccaroneria
Biscotteria (ciastka)
Vineria (wina)
Prosciutteria (szynki)
Tripperia(flaki)
Polleria (kurczaki)
Capretteria (kozie mięso)
Surgelateria (mrożonki)
Frescheria (produkty świeże)
 
Inne sklepy:
Computeria
Fumetteria(komiksy)
Pigiameria (piżamy)
Bicicletteria (rowery)
Coltelleria (noże)
 
Lokale usługowe:

Viaggeria(podróże)

Agnieszka Gorzkowska

Co kraj to obyczaj, chociaż we Włoszech możnaby raczej powiedzieć "co miasto to obyczaj". Przekonamy się o tym płacąc rachunek w restauracji, gdzie często powraca się do przysłowiowych lokalnych zwyczajów, szczególnie w gronie przyjaciół:

PAGARE ALLA ROMANA

- w Rzymie od wieków wśród przyjaciół płaci się po równo. Niezależnie od tego co kto zamówił, na koniec posiłku dzieli się rachunek na równe części. Ten zwyczaj ponoć kiedyś bardzo upraszczał i przyspieszał uiszczenie należności od licznych  pielgrzymujących grup przybywających do miasta.

PAGARE ALLA GENOVESE 

- Genueńczycy słynęli z przysłowiowego skąpstwa, dlatego też nawet wśród bliskich i przyjaciół ponoć każdy płacił za siebie to co sam skonsumował. 
 
PAGARE ALLA MILANESE
 
- w Mediolanie wszyscy są równie skrupulatni i dokładni, tak więc każdy płaci za to co zamówił, podobnie jak w Genui. 

PAGARE ALLA NAPOLETANA 

- w Neapolu, jak wiadomo, biedni musieli okazać się dużym sprytem, żeby napełnić zgłodniałe żołądki, i tak, po skonsumowaniu posiłku wyczekiwali aż kelner  odwrócił się do innych gości, po czym ukratkiem czmychali przez okno w łazience. Stąd wzięło się być może żartobliwe powiedzenie, że w Neapolu ucieka się od stołu nie płacąc w ogóle.
 
Agnieszka Gorzkowska

Na pewno spotkaliście się nie raz z celowym powtórzeniem pod rząd tego samego słowa w języku włoskim, np. piano piano... poco poco... bene bene... così così... or ora... quasi quasi..., senti senti... itd.

fot.leitv.it

Co najmniej dwukrotne użycie przysłówka (adagio adagio - powoli), przymiotnika (magro magro - bardzo chudy), czasownika (fuggi fuggi - uciekaj gdzie się da), czy rzeczownika (fior fiore - najlepsza część), to bardzo popularny środek stylistyczny w języku włoskim, który służy do podkreślenia, zintensyfikowania  znaczenia danego słowa. 
Tak więc, zamiast dodawać inne przysłówki typu molto/assai/tanto - bardzo; veramente/davvero - naprawdę, itp., wystarczy powtórzyć to samo słowo dwa razy aby spotęgować jego znaczenie i  ekspresję

W tłumaczeniach na język polski, choć jednak rzadko, możemy stosować gdzieniegdzie podobne powtórzenia, np. ma guarda guarda - no popatrz popatrz.

Czasami można też spotkać się z niewielką zmianą formy jednego z elementów, np. pian pianino - powolutku/pomalutku. 

W niektórych przypadkach powtórzone słowo  może z czasem zyskać inne, metaforyczne znaczenie, np. 
sotto sotto - coś się pod tym kryje...
aumma aumma (dialekt neapolitański) - po kryjomu, po cichu, potajemnie, pokątnie...
terra terra - banalnie, prozaicznie, w praktyce...

Czasami jednak powtórzenie słowa może służyć do sprecyzowania informacji, np. Abiti a Milano Milano? - Mieszkasz w samym Mediolanie? (w domyśle: w obrębie miasta, a nie na peryferiach). Więcej

Agnieszka B. Gorzkowska

Coraz częściej we Włoszech można usłyszeć sympatyczny zwrot pettinare le bambole, czyli dosłownie „czesać lalki” a na dodatek w kontekście nie mającym nic wspólnego z dziecięcymi zabawami.
 
fot.SalvaRimini.com
 
 


PETTINARE LE BAMBOLEto zwrot romanesco (z dialektu rzymskiego) oznacza robić coś zupełnie bezproduktywnego, marnować czas na niepotrzebnych dyskusjach, na powtarzaniu tych samych czynności nie osiągając żadnych rezultatów, tak jak dzieci bawią sią lalkami ot tak po prostu, bez konkretnego celu, tylko dla zabawy.  
 
Niektórzy zwracają uwagę, że nie bez przyczyny podaje się za przykład czynność typowo kobiecą (dziewczęcą), bo w mentalności Włochów tylko takie czynności mogły być (kiedyś?) uważane za mniej ważne, bezsensowne, niepotrzebne, bezproduktywne.
 
Dzięki mediom  to ciekawe powiedzenie stopniowo stało się modne w całym kraju, tym bardziej, że szczególnie upodobali je sobie politycy:
 
- "Bersani vuole i nostri voti ma non vuole un governo con noi, allora io gli dico: Bersani noi siamo moderati ma non abbiamo l'anello al naso, non stiamo a pettinare le bambole". "Noi caro Pierluigi non siamo qui a pettinare le bambole, anzi anche le bambole si sono stufate di farsi pettinare...il giaguaro da smacchiare, gli scogli da asciugare...  (14 /04/2013, ansa.it)
 
Podobne znaczenie ma zwrot SMACCHIARE IL GIAGUARO "odplamiać jaguara", również coraz częściej cytowany przez polityków:
 
Pierluigi Bersani - lider Partito Democratico
fot.agi.it
 

- Questo Paese ha già varcato la soglia del baratro quindi se si vuole soltanto continuare a fare del populismo, a pettinare le bambole o a smacchiare i giaguari, continuiamo a parlare degli F35. (notizie.tiscali.it, 15 aprile 2013)

Agnieszka B. Gorzkowska

Kawa płacona za przygodnego klienta (caffè pagato lub caffè sospeso) 
czy pizza na kredyt (pizza oggi a otto) ...? 
To powrót do starych zwyczajów Neapolitańczyków na przetrwanie kryzysu.

Od jakiegoś już czasu do Neapolu pwrócił jeszcze przedwojenny zwyczaj zwany CAFFè PAGATO lub CAFFè SOSPESO, czyli zamiast napiwku, klient zostawia równowartość następnej kawy dla przypadkowego przechodnia, który nie może sobie pozwolić na filiżankę kawy w barze.  Taki mały gest, a jakże solidarny i szlachetny! Jednym z pierwszych inicjatorów tej oferty było Caffé Gambrinus.
Inna stara i prawie zapomniana już inicjatywa przywrócona do Neapolu to PIZZA OGGI A OTTO, czyli pizza najpierw konsumowana, a zapłacona dopiero po 8 dniach.

Taką solidarną ofertę kilkudniowego kredytu dla wszystkich, których nie stać na podstawowy posiłek dnia, wprowadził niedawno właściciel pizzerii Gino Sorbillo. Był on świadkiem zaskakującej scenki przed pizzerią, która wstrząsnęła nim do głębi: zamaskowany złodziej z bronią w ręku napadł klienta wychodzącego z lokalu z czterema opakowaniami pizzy. Złodziej jednak nie szukał pieniędzy, wyrwał tylko pudełka z pizzą tłumacząc w ucieczce: 'Stasera mangeranno i miei figli' (dziś wieczorem będą jadły moje dzieci)...

Jeszcze za czasów jego dziadka, wspomina właściciel, większość biednych ludzi, czy studentów tak właśnie kupowała, i wszyscy brali sobie za punkt honoru zwrócenie długu po 8 dniach. 
(Ciekawostki z prasy: lettera43.it, 2/04/2013)

Przypomnijmy, że Pizzeria Sorbillo jest zresztą dobrze znana w Neapolu z prowokacyjnych inicjatyw, min. jeszcze dwa lata temu przyłączyła się do akcji "prezzi alle stelle per gli onorevoli italiani" (super wysokie ceny dla włoskich deputowanych i senatorów).

Agnieszka Gorzkowska