Bohater znad Bzury - Nasz Swiat
04
So, grudzień

Historia

Uczestnik wojny polsko-bolszewickiej. Wybitny dowódca w kampanii wrześniowej oraz autor słynnego manewru podczas bitwy nad Bzurą i jeden z najwybitniejszych polskich sztabowców, a także współtwórca Instytutu im. Władysława Sikorskiego w Londynie oraz autor wielu wybitnych publikacji z zakresu wojskowości. Zmarł w brytyjskiej stolicy, w 1947 roku.

Kapitulacja Warszawy 28 września 1939 roku, godzina 13:15 / foto: WikipediaTadeusz Kutrzeba urodził się w rodzinie Tomasza Kutrzeby, kapitana armii austriackiej i Ludwiki z domu Szula, 15 kwietnia 1886 roku. Po maturze, którą zdał w roku 1903, we Wiedniu, rozpoczął studia na Wydziale Inżynieryjnym Wojskowej Akademii Technicznej (oficerska szkoła inżynierów i saperów) w Moedling koło Wiednia. Ukończył ją trzy lata później z wynikiem celującym i nominacją na podporucznika saperów. Będąc prymusem, miał także możliwość wyboru miejsca służby. W rezultacie od 1906 do 1910 sprawował swe funkcje w 9. Batalionie Saperów w rodzinnym Krakowie. W latach 1910-1913, studiował w Akademii Sztabu Generalnego w Wiedniu i ukończył wyższy kurs inżynierii. Do stopnia porucznika awansował w roku 1911. W latach 1913-1914 pełnił służbę w Szefostwie Inżynierii w Sarajewie, gdzie był świadkiem zamachu na arcyksięcia Ferdynanda.
To właśnie w Sarajewie, zastał go początek pierwszej wojny światowej. Początkowo przebywał w dowództwie twierdzy Sarajewo, po czym wysłano go na front serbski, jako oficera Sztabu 2 Brygady Artylerii Górskiej gen. mjr. Ferdinanda Komma. W czerwcu 1915 roku, został skierowany na front włoski, gdzie był m.in. szefem sztabu inspektoratu fortyfikacji, a w lutym 1916 roku, został  szefem sztabu wojsk technicznych Grupy Armii arcyksięcia Eugeniusza. Następnie trafił do Siedmiogrodu, gdzie  objął stanowisko szefa sztabu inspekcji fortyfikacji w dowództwie wojsk austriackich. Miesiąc później, został oficerem łącznikowym przy dowództwie niemieckiej 9. armii na froncie rumuńskim. Przeniesiony ponownie w kwietniu 1917 roku, na front rosyjski, był I oficerem, a następnie zastępcą szefa sztabu w ekspozyturze austriackiej 4. armii przy dowództwie niemieckiej grupy operacyjnej działającej na Wołyniu. Od marca 1918 roku, zajmował z kolei stanowisko szefa sztabu bazy austriackiej w mieście Braila nad Dunajem.

Upadek imperium austro-węgierskiego i odradzanie się państwowości polskiej spowodowały, że Kutrzeba porzucił służbę w armii zaborczej i nawiązał kontakt z Polską Komisją Likwidacyjną, w której został zatrudniony. Odradzające się Wojsko Polskie odczuwało brak wykształconych wyższych oficerów. Fakt ten zdecydował o jego dalszej karierze wojskowej - został skierowany do pracy w Oddziale I Sztabu Generalnego Naczelnego Dowództwa WP. Był tam szefem sekcji planów i zastępcą szefa Oddziału I. W październiku 1919 roku, został szefem sztabu 1 dywizji piechoty Legionów, a od kwietnia do czerwca 1920 Grupy Operacyjnej gen. Edwarda Rydza-Śmigłego. Był autorem planu operacji dyneburskiej. W kwietniu 1920 roku, jako szef sztabu 3. armii, w stopniu majora uczestniczył w wyprawie wojsk polskich na Kijów. W czasie bitwy warszawskiej, kierował sztabem Frontu Środkowego, a następnie od sierpnia do stycznia 1921 roku, był szefem sztabu nowo utworzonej 2. armii, która uczestniczyła w pościgu za wojskami sowieckimi w kierunku na Grodno i Lidę. W tym czasie, awansował do stopnia podpułkownika. Po zakończeniu działań wojennych ppłk Kutrzeba w styczniu 1921 roku, wykładał w Szkole Sztabu Generalnego i jednocześnie był członkiem Komisji Regulaminowej. Brał wówczas czynny udział w opracowywaniu regulaminów wojskowych. W maju 1921 roku, powrócił do pracy sztabowej i ponownie stanął na czele sekcji planów, a od grudnia, stał się szefem Oddziału IIIa Operacyjnego Biura Ścisłej Rady Wojennej, które w myśl koncepcji marszałka Józefa Piłsudskiego miało w czasie pokoju stanowić zalążek Sztabu Naczelnego Wodza. W maju 1922 roku, awansował na pułkownika. Od stycznia roku 1925, był szefem Biura Ścisłej Rady Wojennej. W latach 1922-1926, uczestniczył we wszystkich niemal przedsięwzięciach sztabowych oraz międzynarodowych konferencjach i naradach sojuszniczych związanych z obroną państwa i planowaniem strategiczno-operacyjnym. W czasie przewrotu majowego, opowiedział się po stronie rządu. Nie angażował się jednak osobiście przeciwko organizatorom zamachu stanu. Po objęciu władzy przez Piłsudskiego, pozostał więc na swoich stanowiskach sztabowych. W rezultacie w grudniu 1926 roku, objął stanowisko zastępcy szefa Sztabu Generalnego.

16 marca 1927 roku został awansowany na generała brygady ze starszeństwem z 1 stycznia 1927 roku i 3. lokatą w korpusie generałów. Na nowym stanowisku uczestniczył w reorganizacji naczelnych władz wojskowych, w wyniku czego, nastąpiło oddzielenie struktur i instytucji zajmujących się bezpośrednio przygotowaniami wojennymi od Ministerstwa Spraw Wojskowych oraz utworzenie Generalnego Inspektoratu Sił Zbrojnych i podległego mu Sztabu Generalnego.

Od 28 listopada 1928 roku, został - po odejściu wykładowców francuskich - nowym komendantem Szkoły Wojennej. Na tym stanowisku dokonał reorganizacji placówki i stworzył podstawy pod powstanie polskiej kadry profesorskiej. Objęcie przez gen. Rydza-Śmigłego stanowiska Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych wzmocniło pozycję  Kutrzeby. Szczególnym tego wyrazem, było mianowanie go 27 listopada 1935 roku, generałem do prac przy Generalnym Inspektoracie Sił Zbrojnych. Poza kierowaniem szkołą, uczestniczył on także w licznych inspekcjach poszczególnych jednostek wojskowych. Przeprowadzał systematyczne analizy sytuacji wewnętrznej Rzeszy Niemieckiej oraz prowadził studia strategiczno-operacyjne. Był zwolennikiem wprowadzania do wojska nowych rozwiązań, m.in. forsował pomysł utworzenia zmotoryzowanych oddziałów przeciwpancernych jako ruchomych odwodów zaporowych, co niestety nie zostało zrealizowane do wybuchu wojny. 19 marca 1939 roku, awansował do stopnia generała dywizji i został inspektorem armii. 23 marca, Generalny Inspektor Sił Zbrojnych mianował go dowódcą Armii „Poznań”, której zadaniem była obrona Wielkopolski.

Tadeusz Kutrzeba był autorem wielu publikacji z dziedziny wojskowości. Już w 1920 roku, zaczęły ukazywać się w czasopiśmie „Bellona” jego artykuły, studia i przyczynki na tematy związane z aktualną problematyką życia wojska, historią I wojny światowej oraz wojny polsko-rosyjskiej 1919-1920 roku, a także recenzje ważniejszych studiów wojskowo-historycznych i pamiętników z lat wojny. Szczególnie interesowały go jednak zagadnienia dotyczące szeroko pojętej problematyki obrony państwa oraz kwestie międzynarodowe zawierające kontekst polski. W jego publicystyce dominowały teoretyczne i praktyczne zagadnienia z zakresu sztuki i taktyki operacyjnej. Wyznawał on pogląd, że przyszła wojna będzie potyczką manewrową, z uwagi na przewagę broni zaczepnych, a zwłaszcza lotnictwa i broni pancernych. Dlatego był zwolennikiem obrony ruchowej i zwrotów zaczepnych. W jego działalności pisarskiej, ważne miejsce zajmowała też historia wojskowa. Jego opracowania w tej dziedzinie stanowią istotny wkład zwłaszcza do badań nad wojną polsko-rosyjską i II wojną światową.

Podczas wojny z Niemcami, przeszedł cały szlak wojenny jako dowódca Armii „Poznań”. Był twórcą i realizatorem zwrotu zaczepnego zwanego bitwą nad Bzurą,  podczas którego dowodził połączonymi Armiami „Poznań” i „Pomorze”. Po przebiciu się z resztkami wojsk 22 września do Warszawy, został na krótko zastępcą gen. dyw. Juliusza Rómmla, dowódcy Armii „Warszawa”. Następnie z jego upoważnienia, prowadził rozmowy kapitulacyjne z dowódcą niemieckiej 8. armii gen. Johannesem Blaskowitzem i 28 września podpisał akt kapitulacji stolicy.

W niewoli niemieckiej dzielił los tysięcy polskich oficerów, przebywając aż do końca wojny w obozach jenieckich na terenie Niemiec. Z jego inicjatywy, zostały przygotowane w obozie w Murnau tajne kursy przygotowujące młodszych oficerów do egzaminu do Wyższej Szkoły Wojennej. Po wyzwoleniu obozu, w kwietniu 1945 roku przez wojska amerykańskie, objął przejściowo dowództwo nad przebywającymi tam oficerami, a w lipcu został wezwany do Londynu, gdzie otrzymał propozycję objęcia stanowiska ministra obrony narodowej. Nie przyjął jej jednak. Stanął natomiast na czele - powołanej rozkazem szefa Sztabu Głównego z 12 października 1945 roku - Komisji Historycznej Kampanii Wrześniowej i Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Jednocześnie uczestniczył w tworzeniu Instytutu im. gen. Władysława Sikorskiego w Londynie. Powrót do kraju (co sugerował płk dypl. Marian Utnik) uniemożliwiła mu jesienią 1946 roku, nieuleczalna choroba, w wyniku której zmarł 8 stycznia 1947 roku w londyńskim szpitalu. Pochowany został z honorami wojskowymi na cmentarzu Brookwood. Pośmiertnie uhonorowano go Orderem Wojennym Virtutti Militari III klasy. W roku 1957, jego prochy - zgodnie z ostatnią wolą - przewieziono do Polski i pochowano w Alei Zasłużonych na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie. (C.Z.)

Artykuł pochodzi ze strony The Polish Observer