Wspomnienie o Elizie Orzeszkowej - Nasz Swiat
07
Wt, grudzień

Historia

18 maja 1910 r. w Grodnie zmarła Eliza Orzeszkowa. Autorka wielu powieści, noweli i opowiadań. Pisarka pozytywistyczna, jedna z czołowych postaci polskiego realizmu.

Urodziła się w zamożnej ziemiańskiej rodzinie herbu Korwin, 6 czerwca 1841 roku w Miłkowszczyźnie koło Skidla, w ówczesnym powiecie grodzieńskim. Była młodszą córką adwokata Benedykta Pawłowskiego i jego drugiej żony Franciszki z Kamieńskich. Jej ojciec zgromadził w rodzinnym domu cenną galerię obrazów i bibliotekę liczącą kilka tysięcy tomów. Eliza bardzo szybko zaczęła przejawiać talent artystyczny. Pisała opowiadania i dużo czytała.

W 1852 roku jedenastoletnia Eliza w towarzystwie babci pojechała do Warszawy na pensję sióstr sakramentek. Jej najbliższą przyjaciółką została Maria Wasiłowska (później Konopnicka), która przyjechała do Warszawy w 1855 roku z siostrą Wandą. Przyjaźń ich scementowana dodatkowo wspólnymi zainteresowaniami literackimi, przetrwała całe życie. Maria, tak jak Eliza, bardzo lubiła czytać i deklamować poezję - szczególnie zakazane utwory Adama Mickiewicza. Talent Elizy i Marii docenił nauczyciel Ignacy Kowalewski. Powiedział, że są chlubą pensji. W maju 1857 roku Eliza zamieszkała w Grodnie. Chętnie uczestniczyła w balach. Na jednym z nich poznała Piotra Orzeszkę, dalekiego kuzyna jej ojczyma. Był od niej starszy o szesnaście lat. Dawniej lgnął do kobiet, koni i kart, ale teraz zapragnął ustatkowania. Kilka dni po balu swat przybył prosić o rękę młodej panny.

21 stycznia 1858, w wieku niespełna 17 lat, wyszła za mąż za wybranego jej przez despotyczną matkę ziemianina z powiatu kobryńskiego Piotra Orzeszkę i zamieszkała w jego majątku Ludwinowie. Pierwsze lata jej pobytu określała potem mianem „beztroskiego karnawałowania” a także swoim „uniwersytetem”. Po pewnym czasie wróciły jej pensjonarskie marzenia o uszczęśliwianiu wsi. Wraz z młodszym bratem męża, Florentym, założyła w Ludwinowie szkółkę wiejską. Jednocześnie narastały konflikty z mężem, który nie podzielał ich fascynacji wsią i wiejskim ludem. W roku 1862 Orzeszkowa przebywała dłuższy czas w Warszawie, gdzie pod wpływem patriotycznych kazań rabina Markusa Jastrowa podjęła hasło asymilacji Żydów. Wróciła do Ludwinowa i przebywała tam przez okres powstania 1863. Uczestniczyła w nim w zakresie służby pomocniczej na rzecz powstańców.

Najprawdopodobniej w początkach czerwca 1863 r. w Ludwinowie przebywał przez około dwa tygodnie Romuald Traugutt, którego później, w lipcu, Orzeszkowa we własnej karecie odwoziła do granic Królestwa.

Mąż Orzeszkowej nie brał czynnego udziału w powstaniu, ale tylko za jego zgodą i na jego odpowiedzialność Traugutt mógł przebywać w Ludwinowie. Zadenuncjowany przez służbę Orzeszko został aresztowany jesienią 1863 r., a w marcu 1865 zesłany na Sybir do guberni permskiej. Jego majątek skonfiskowano. Eliza, wbrew pierwotnym postanowieniom, nie pojechała za nim, tylko przeniosła się do Miłkowszczyzny. Po latach swoje ówczesne postępowanie uznała za poważny błąd etyczny, tym bardziej, że nie wróciła do męża także wtedy, kiedy po amnestii przyjechał do kraju i osiadł w Warszawie. Jeszcze podczas pobytu męża na zesłaniu wszczęła proces o unieważnienie małżeństwa, które uzyskała w 1869 r. Nie radząc sobie z zarządzaniem majątkiem ziemskim, zdecydowała się na sprzedaż Miłkowszczyzny, do czego doszło w 1870. Od roku 1869 zamieszkała w Grodnie.

W roku 1894 Eliza Orzeszkowa wyszła za mąż za wieloletniego przyjaciela, Stanisława Nahorskiego. Poświęcała wiele czasu na akcje filantropijne i społeczne. Korespondowała z wieloma wybitnymi osobistościami ówczesnego życia społecznego i literackiego, takimi jak Leopold Méyet oraz Zygmunt Miłkowski. Współpracowała z tygodnikiem Bluszcz.

19 listopada 1896 roku podczas hucznie obchodzonych jej imienin, mąż, mecenas Nahorski dostał paraliżu serca i zmarł. Był to dla Elizy ogromny cios.

W pierwszych latach swej twórczości literackiej Eliza Orzeszkowa była czynną propagatorką ideologii pozytywizmu. Znała dzieła współczesnych filozofów: Buckle’a. J.S. Milla, Spensera, Taine’a i Renana. Przeciwstawiała się romantyzmowi, głosiła ewolucjonizm i agnostycyzm, czasami skłaniała się wręcz ku ateizmowi i poglądom antyklerykalnym. Uważała, że literatura powinna służyć naprawie społeczeństwa, a prawdopodobieństwo życiowe jest w utworach o wiele ważniejsze od fantazji i oryginalności. Bardzo żywo zajmowała ją zwłaszcza kwestia emancypacji kobiet. Poruszała ją zarówno w opowiadaniach, nowelach i powieściach tendencyjnych (Marta), jak i w tekstach publicystycznych („Kilka słów o kobietach”, 1870).

W okresie od końca lat 70. do lat 90. XIX wieku powstały najbardziej znane i najlepsze powieści Elizy Orzeszkowej. Rozczarowanie hasłami pozytywizmu skłoniło ją do porzucenia prostej twórczości tendencyjnej. W powieściach pojawiają się urozmaiceni i pogłębieni bohaterowie, nieraz pochodzący z najniższych sfer społecznych. Język utworów staje się żywszy i bogatszy (np. Eliza Orzeszkowa wprowadza w dialogach gwarę). Tematyka powieści i noweli jest bardzo różnorodna: pojawiają się w nich obrazy z życia wsi i miasta, z czasów współczesnych i ze starożytności; autorka podejmuje próby rozliczenia z przeszłością (powstanie styczniowe) i porusza ważne współczesne kwestie społeczne (np. życie na wsi, położenie chłopów, sytuacja Żydów - „Meir Ezofowicz”). Wiele utworów przedstawia „w przekroju” problemy i konflikty społeczne i narodowe („Nad Niemnem”).

W ostatnim okresie twórczości Eliza Orzeszkowa zwróciła się ku zainteresowaniu psychologią, kwestiami etycznymi i religijnymi. Odeszła od ateizmu i antyklerykalizmu. W utworach koncentrowała się na życiu wewnętrznym bohaterów, nieustannie powracała też do rozliczeń z powstaniem styczniowym. Zwracała uwagę na problem emigracji z Polski ludzi młodych i uzdolnionych. Jej utwory z tego okresu charakteryzuje pełen liryzmu styl, niektóre są pisane prozą poetycką.

Eliza Orzeszkowa pozostawiła również kilka utworów autobiograficznych oraz obfitą korespondencję z polskimi i zagranicznymi pisarzami, działaczami i uczonymi.

W 1904 roku nazwisko Elizy Orzeszkowej pojawiło się wśród kandydatów do Literackiej Nagrody Nobla. Jej kandydaturę zgłosił Aleksander Brueckner, ówczesny profesor uniwersytetu berlińskiego. Kandydatura uzyskała natychmiastowe poparcie Alfreda Jensena, który w opracowaniu na temat twórczości artystki stawiał ją nawet pod niektórymi względami wyżej od Henryka Sienkiewicza.

Wkrótce wszyscy członkowie Komitetu Noblowskiego po przeczytaniu dostarczonych książek i nowel Orzeszkowej zgodnie wyrazili opinię, iż wyróżnienie należy się jej w równym stopniu, co autorowi „Quo vadis”. Część członków komitetu wysunęła wniosek o przyznaniu nagrody Henrykowi Sienkiewiczowi, mniejsza grupa zaproponowała podział nagrody. Argumentowali to tym, że pisarz jest i tak w Polsce bardziej znany i popularny, natomiast wyróżnienie wraz z nim równej mu poziomem artystki spowoduje zasłużony wzrost jej popularności.

Niestety argumentacja mniejszości nie przekonała przeciwników, którzy wspólnie twierdzili, że podziały nagród są niezgodne z intencją fundatora. Nagroda trafiła więc tylko w ręce Sienkiewicza. Pomyślniejsze perspektywy zarysowały się dla Orzeszkowej już w roku 1909, jednak Szwedzi domagali się nagrody dla swej rodaczki, Selmy Lagerlöf, która zdobyła to wyróżnienie.

Po ciężkiej chorobie serca Eliza Orzeszkowa zmarła i została pochowana w Grodnie, 23 maja 1910 r. Nabożeństwo żałobne, w czasie którego przyjaciel i spowiednik Orzeszkowej, ksiądz Stanisław Miłkowski, w farze grodzieńskiej wygłosił okolicznościowe przemówienie. Jeden z żałobnych mówców, Józef Kotarbiński, podsumowując życie, działalność społeczną i literacką wielkiej pisarki użył nad trumną znamiennych słów: „Ona była żywą mądrością i czującym sercem całej epoki...”
opr. Alicja Rosłon

Źródła:
Ernest Kacperski-Eliza Orzeszkowa
Agnieszka Szurek-Eliza Orzeszkowa-biografia
Wikipedia-Eliza Orzeszkowa